ପବିତ୍ର ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଅବସରରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପୀଠ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ପୁରୀ ଉତ୍ସବମୁଖର ହୋଇଉଠିଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଉତ୍ତରାୟଣ ଗତି ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଏହି ଶୁଭ ଦିନରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ଅନେକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୀତିକାନ୍ତି ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ତେବେ ଚଳିତ ବର୍ଷର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ପାଲଟିଛି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟରେ ଅର୍ପଣ କରାଯାଇଥିବା ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ‘ବିଡ଼ିଆ ପାନ’। ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ମାନବ ଭାବେ ବିଚାର କରାଯାଏ, ତେଣୁ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଭୋଜନ ପରେ ତାଙ୍କୁ ମୁଖବାସ ରୂପେ ପାନ ଅର୍ପଣ କରାଯିବାର ପରମ୍ପରା ବହୁ କାଳରୁ ରହିଆସିଛି। କିନ୍ତୁ ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ଏହି ବିଶାଳ ପାନ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଭକ୍ତଙ୍କ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିଷ୍ଠାର ଏକ ଅନନ୍ୟ ଉଦାହରଣ।
ସୂଚନା ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ବିଶାଳ ପାନର ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୧.୫ ଫୁଟରୁ ୨.୫ ଫୁଟ ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି। ପଣ୍ଡିତ ପଦ୍ମନାଭ ତ୍ରିପାଠୀଙ୍କ କହିବା ଅନୁଯାୟୀ, ଏହା ସମ୍ଭବତଃ ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପାନ। ଏହି ପାନକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପାଇଁ ହଡ଼ପ ନାୟକ ସେବାୟତ ଓ ଅନ୍ୟ ସେବକମାନେ ପ୍ରାୟ ୩ ରୁ ୪ ଘଣ୍ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ପରିଶ୍ରମ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରସ୍ତୁତି ପ୍ରଣାଳୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଟିଳ ଓ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏଥିରେ ପ୍ରାୟ ୭ କଡ଼ା ପାନ (ପାଖାପାଖି ୧୪୦ରୁ ଅଧିକ ପାନ ପତ୍ର) ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି। ପାନ ମଧ୍ୟରେ ଗୁଆ, ଗୁଜୁରାତି, ଲବଙ୍ଗ, ଜାଇଫଳ, ଅଳେଇଚ, କର୍ପୂର, ଚନ୍ଦନ ଏବଂ ନଡ଼ିଆରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ବିଭିନ୍ନ ସୁବାସିତ ସାମଗ୍ରୀ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି। ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ, ପାନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ନଡ଼ିଆ ସାମଗ୍ରୀ ସେବାୟତଙ୍କ ଘରର ମହିଳାମାନେ ଅତି ଶୁଦ୍ଧତାର ସହ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାନ୍ତି। ଏହାପରେ ସେବାୟତମାନେ ସମସ୍ତ ଉପାଦାନକୁ ଏକତ୍ର କରି ଏକ ବିଶାଳ ପାନର ରୂପ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ କଦଳୀ ପତ୍ରରେ ଗୁଡ଼ାଇ ରଖନ୍ତି।
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ‘ମକର ଚୌରାଶି ବେଶ’ କିମ୍ବା ‘ନବାଙ୍କ ବେଶ’ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଦିନ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ‘ମକର ଚାଉଳ’ ଭୋଗ ଲାଗି କରାଯାଏ, ଯାହା ନୂଆ ଧାନର ଚାଉଳ, ଘିଅ, ଚିନି, କଦଳୀ ଏବଂ ଛେନା ସମେତ ୮୪ ପ୍ରକାରର ଉପାଦାନରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ। ଭୋଗ ଲାଗି ପରେ ‘ପାନ ବେଢ଼ା’ ନୀତି ସମୟରେ ଏହି ବିଶାଳ ପାନକୁ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରାଯାଇଥାଏ। ପୌରାଣିକ ମାନ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ, ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଘରୁ ଫେରିବା ସମୟରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବିଶାଳ ପାନ ଓ ମକର ଚାଉଳ ଭେଟି ସ୍ୱରୂପ ଆଣିଥାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଏହି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପାନ ସେବା ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ।
ଚଳିତ ବର୍ଷ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଭକ୍ତଙ୍କର ଅସମ୍ଭାଳ ଭିଡ଼ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି। ପ୍ରଶାସନ ପକ୍ଷରୁ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ବ୍ୟାପକ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଥିବା ବେଳେ, ବଡ଼ଦାଣ୍ଡରେ ହଜାର ହଜାର ଭକ୍ତ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଏହି ବିରଳ ପରମ୍ପରାକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ଏହି ଭବ୍ୟ ଆୟୋଜନ କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ବିଧି ନୁହେଁ, ବରଂ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ପରମ୍ପରା, କଳା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ଏକ ନିଖୁଣ ପ୍ରତିଫଳନ। ଭକ୍ତମାନେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ବେଶ ଓ ବିଶାଳ ପାନକୁ ଦର୍ଶନ କରି ନିଜକୁ ଧନ୍ୟ ମନେ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ପବିତ୍ର ଦିନରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅଭିନବ ଭେଟି ଦେବା ପରମ୍ପରା ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଗୌରବକୁ ଆହୁରି ବୃଦ୍ଧି କରିଛି।
