ପଣଜୀ, ୮ ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୨୬: ଭାରତୀୟ ସିନେମା ଜଗତର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ, ବହୁମୁଖୀ ପ୍ରତିଭାଧାରୀ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ଭୀକ ତଥା ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ଅଭିନେତା ନାନା ପାଟେକରଙ୍କର ୭୫ ବର୍ଷ ବୟସରେ ହୃଦଘାତ ଜନିତ କାରଣରୁ ପରଲୋକ ହୋଇଯାଇଛି। ଗୋଆସ୍ଥିତ ଡୋନା ପାଉଲା ନିଜ ବାସଭବନରେ ସେ ଅଚେତ ଅବସ୍ଥାରେ ମିଳିବା ପରେ ତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଡାକ୍ତରଖାନା ନିଆଯାଇଥିଲା, ମାତ୍ର ସେଠାରେ ଡାକ୍ତରମାନଙ୍କ ବହୁ ଚେଷ୍ଟା ସତ୍ତ୍ୱେ ତାଙ୍କୁ ମୃତ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଥିଲା। ତାଙ୍କର ଏହି ଅକାଳ ବିୟୋଗ ଖବର ପ୍ରଚାରିତ ହେବା ପରେ କେବଳ ବଲିଉଡ୍ କିମ୍ବା ମରାଠୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଜଗତ ନୁହେଁ ବରଂ ସମଗ୍ର ଦେଶର କଳା, ସଂସ୍କୃତି, ସାହିତ୍ୟ ଏବଂ ସମାଜସେବା ପ୍ରେମୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର ଶୋକର ଛାୟା ଖେଳିଯାଇଛି। ତାଙ୍କର ପାର୍ଥିବ ଶରୀରକୁ ଗୋଆରୁ ବିମାନ ଯୋଗେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ପୁଣେସ୍ଥିତ ଡୋଞ୍ଜେ ଗ୍ରାମର ଫାର୍ମହାଉସକୁ ଅଣାଯାଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସହ ଶେଷକୃତ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରାଯାଇଛି। ତାଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ଦେଶର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି, ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସମେତ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରର ଗଣ୍ୟମାନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ ଗଭୀର ଶୋକପ୍ରକାଶ କରିବା ସହ ତାଙ୍କୁ ଭାରତୀୟ ସିନେମାର ଜଣେ ବାସ୍ତବ ‘କ୍ରାନ୍ତିବୀର’ ଭାବେ ଅଭିହିତ କରିଛନ୍ତି।
ମୁମ୍ବାଇର ଏକ ଅତି ସାଧାରଣ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ନାନା ପାଟେକରଙ୍କ ପ୍ରକୃତ ନାମ ଥିଲା ବିଶ୍ୱନାଥ ପାଟେକର। ନିଜର ଆରମ୍ଭ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ବହୁ ସଂଘର୍ଷ, ଆର୍ଥିକ ଅନାଟନ, ପ୍ରତିକୂଳ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ବହୁବିଧ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ସହ ଲଢ଼ି ସେ କଳା ଜଗତରେ ନିଜର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଥିଲେ। ସେ ମୁମ୍ବାଇର ସାର୍ ଜେ. ଜେ. ସ୍କୁଲ୍ ଅଫ୍ ଆର୍ଟରୁ କମର୍ସିଆଲ୍ ଆର୍ଟ ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରିଥିଲେ ଏବଂ ମରାଠୀ ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ ବା ଥିଏଟରରୁ ନିଜର ଅଭିନୟ ଜୀବନର ଶୁଭାରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ଥିଏଟର ମଞ୍ଚରେ ତାଙ୍କର ଜୀବନ୍ତ ଅଭିନୟ, ଭାବପ୍ରକାଶ ଏବଂ ସଂଳାପ ପ୍ରକ୍ଷେପଣ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ରୂପେଲି ପରଦାକୁ ଆସିବାର ପଥ ପ୍ରଶସ୍ତ କରିଥିଲା। ୧୯୭୮ ମସିହାରେ ‘ଗମନ’ ଫିଲ୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ବଲିଉଡରେ ପାଦ ଥାପିଥିଲେ, ମାତ୍ର ୧୯୮୯ ମସିହାର ‘ପରିନ୍ଦା’ ଫିଲ୍ମ ତାଙ୍କ କ୍ୟାରିୟରରେ ଏକ ବିରାଟ ବଡ଼ ମୋଡ଼ ଆଣିଦେଇଥିଲା। ଏହି ଫିଲ୍ମରେ ଜଣେ ସାଇକୋପାଥିକ୍ ଗ୍ୟାଙ୍ଗଷ୍ଟର୍ ଆନ୍ନା ସେଟ୍ଟୀ ଭୂମିକାରେ ତାଙ୍କର ନିଖୁଣ, ସ୍ୱାଭାବିକ, ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଦମଦାର୍ ଅଭିନୟ ଦର୍ଶକ ଓ ସମାଲୋଚକମାନଙ୍କୁ ସ୍ତବ୍ଧ କରିଦେଇଥିଲା, ଯାହା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାର୍ଶ୍ୱ ଅଭିନେତା ଭାବେ ପ୍ରଥମ ଜାତୀୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ପୁରସ୍କାର ମିଳିଥିଲା।
ଏହାପରେ, ୧୯୯୪ ମସିହାରେ ମୁକ୍ତିଲାଭ କରିଥିବା ‘କ୍ରାନ୍ତିବୀର’ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନାନା ପାଟେକରଙ୍କୁ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ସୁପରଷ୍ଟାରର ମାନ୍ୟତା ଦେଇଥିଲା। ଏହି ଫିଲ୍ମରେ ତାଙ୍କର ସମାଜ, ଦୁର୍ନୀତି, ଜାତିବାଦ, ସମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିରୋଧରେ କରାଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନିବର୍ଷୀ ସଂଳାପ ‘ଆ ଗୟେ ମେରେ ମୌତ କା ତମାଶା ଦେଖନେ’ ଏବଂ ‘ୟେ ହିନ୍ଦୁ କା ଖୁନ୍, ୟେ ମୁସଲମାନ୍ କା ଖୁନ୍’ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାରତୀୟଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଗଭୀର ଛାପ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲା। ଏହି ଜୀବନ୍ତ ଓ ବାସ୍ତବବାଦୀ ଚରିତ୍ର ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଭିନେତା ଭାବେ ଜାତୀୟ ଫିଲ୍ମ ପୁରସ୍କାର ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା। ତାଙ୍କର ଅଭିନୟ ଶୈଳୀ କେବଳ ଗମ୍ଭୀର କିମ୍ବା ଆକ୍ସନ୍ ଚରିତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନଥିଲା; ‘ଅଗ୍ନିସାକ୍ଷୀ’, ‘ଖାମୋଶୀ: ଦ ମ୍ୟୁଜିକାଲ୍’, ‘ସିଂହାସନ’, ‘ଅବ୍ ତକ୍ ଛପନ୍’, ‘ୱେଲକମ୍’, ‘ତିରଙ୍ଗା’ ଏବଂ ‘ରାଜନୀତି’ ଭଳି କାଳଜୟୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ସେ ନିଜ ପ୍ରତିଭାର ନୂତନ ଦିଗ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣିଥିଲେ। ହାସ୍ୟରସାତ୍ମକ ଭୂମିକା ହେଉ କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ, ଗମ୍ଭୀର ଓ ଭାବପ୍ରବଣ ଭୂମିକା, ସବୁଥିରେ ସେ ନିଜର ଅପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ମୁଦ୍ରା ଛାଡ଼ିଯାଇଥିଲେ।
ସିନେମା ଜଗତରେ ମରାଠୀ ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ ଓ ମରାଠୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଅବଦାନ ସଦାସର୍ବଦା ଅତୁଳନୀୟ ଥିଲା। ‘ନଟସମ୍ରାଟ’ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରରେ ସେ ଅପ୍ପାସାହେବ ବେଲୱାଲକର୍ ଚରିତ୍ରରେ ଯେଉଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂବେଦନଶୀଳ, କାରୁଣ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ପ୍ରାଣବନ୍ତ ଅଭିନୟ କରିଥିଲେ, ତାହା ଭାରତୀୟ ସିନେମା ଇତିହାସରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ କାଳଜୟୀ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ କରାଯାଏ। ସେ ନିଜ ଦୀର୍ଘ କ୍ୟାରିୟର ମଧ୍ୟରେ ତିନୋଟି ଜାତୀୟ ଫିଲ୍ମ ପୁରସ୍କାର, ଚାରୋଟି ଫିଲ୍ମଫେୟାର୍ ପୁରସ୍କାର ଏବଂ ସିନେମା କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଶେଷ ଅବଦାନ ପାଇଁ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘ପଦ୍ମଶ୍ରୀ’ ସମ୍ମାନରେ ଭୂଷିତ ହୋଇଥିଲେ। ତଥାପି, ନାନା ପାଟେକରଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଗ୍ଲାମରସ ସେଲିବ୍ରିଟିଙ୍କଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଲଗା କରିଥିବା ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ଥିଲା ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାଧାରଣ ଜୀବନଯାପନ, ସ୍ପଷ୍ଟବାଦୀ ମନୋଭାବ, ସାଧୁତା ଏବଂ ନିରନ୍ତର ମାନବସେବା।
ରୂପେଲି ପରଦାର ନାୟକ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସେ ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ମାନବିକତା ଏବଂ ଗ୍ରାମୀଣ ଭାରତର ବାସ୍ତବ ନାୟକ ସାଜିଥିଲେ। ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ମରୁଡ଼ିପୀଡ଼ିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ଚାଷୀମାନଙ୍କର କରଜ ଭାର, ଆତ୍ମହତ୍ୟା ଏବଂ ନିଦାରୁଣ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଦେଖି ସେ ଗଭୀର ଭାବେ ବିଚଳିତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ। କେବଳ ଶୋକପ୍ରକାଶ କରି ରହିନଯାଇ, ସେ ବିଶିଷ୍ଟ ଅଭିନେତା ମକରନ୍ଦ ଅନାସପୁରେଙ୍କ ସହ ମିଶି ୨୦୧୫ ମସିହାରେ ‘ନାମ୍ ଫାଉଣ୍ଡେସନ୍’ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଏହି ସଂସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ହଜାର ହଜାର ମରୁଡ଼ିପୀଡ଼ିତ ଚାଷୀ ପରିବାରକୁ ସିଧାସଳଖ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା ଯୋଗାଇଦେବା, ମୃତ ଚାଷୀଙ୍କ ବିଧବା ପତ୍ନୀ ଓ ପରିବାରକୁ ପୁନର୍ବାସିତ କରିବା, ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ନଦୀ, ନାଳ ଓ ପୋଖରୀଗୁଡ଼ିକର ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରି ଜଳସେଚନର ସ୍ଥାୟୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଏବଂ ବୃକ୍ଷରୋପଣ ଭଳି ଅସଂଖ୍ୟ ଜନକଲ୍ୟାଣକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିଥିଲେ। ନିଜ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ରୋଜଗାରର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ ସେ ଏହି ସମାଜସେବାରେ ଅକୁଣ୍ଠିତ ଭାବେ ଦାନ କରିଦେଉଥିଲେ। ସେ ମୁମ୍ବାଇର ଆଡ଼ମ୍ବରପୂର୍ଣ୍ଣ, ଗ୍ଲାମରସ ଜୀବନ ବ୍ୟତୀତ ନିଜ ଗାଁର ଏକ ସାଧାରଣ ଘରେ ରହିବାକୁ ବେଶି ପସନ୍ଦ କରୁଥିଲେ।
ନାନା ପାଟେକର ନିଜ ଜୀବନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟବାଦୀ, ଶୃଙ୍ଖଳିତ, ସତ୍ୟପ୍ରିୟ ଏବଂ ନିର୍ଭୀକ ଥିଲେ। ସେ କେବେହେଲେ କୌଣସି ଅନ୍ୟାୟ, ରାଜନୈତିକ ଭ୍ରଷ୍ଟାଚାର, ସାମାଜିକ କୁରୀତି କିମ୍ବା ଶୋଷଣ ଆଗରେ ନଇଁନଥିଲେ। ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ପୁରସ୍କାର ମଞ୍ଚ ହେଉ କିମ୍ବା କୌଣସି ସାର୍ବଜନୀନ ସମାରୋହ, ସେ ନିଜର ନିରପେକ୍ଷ ଓ ନିର୍ଭୀକ ମତ ସଦାସର୍ବଦା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ସାମ୍ନାରେ ରଖୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଅକସ୍ମାତ୍ ଆପାତତଃ ପରଲୋକ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି, ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ, ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର, କଳା ଏବଂ ସାମାଜିକ ସେବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ଏପରି ଅପୂରଣୀୟ ଶୂନ୍ୟତା ସୃଷ୍ଟି କରିଛି, ଯାହାକୁ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ପୂରଣ କରିବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବ। ସେ ନିଜ ନୀତି, ଆଦର୍ଶ, ଦେଶପ୍ରେମ, ସାଧୁତା ଏବଂ ସାଧାରଣ ଦୁଃଖୀ ମଣିଷ ପ୍ରତି ଥିବା ଭଲପାଇବା ସହ କେବେହେଲେ ସାଲିସ୍ କରିନଥିଲେ।
ଭାରତୀୟ ସିନେମାରେ ଯେତେବେଳେ ବି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଭିନୟ, ଦମଦାର୍ ସଂଳାପ କଥନ, ଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ବାସ୍ତବବାଦୀ ଅଭିନୟର ଆଲୋଚନା ହେବ, ସେତେବେଳେ ନାନା ପାଟେକରଙ୍କ ନାମ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଅଗ୍ରାଧିକାର ସହ ନିଆଯିବ। ସେ କେବଳ ଅଭିନୟର ଜଣେ ମହାନ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ନଥିଲେ, ବରଂ ନିଜ ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟପରାୟଣତା ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ଦେଶର ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଯୁବକଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରେରଣାଦାୟୀ ଉଦାହରଣ ଓ ମହାନ ଆଦର୍ଶ ପାଲଟିଥିଲେ। ଆଜି ସେ ଆମ ଗହଣରେ ନାହାନ୍ତି ସତ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଅମର ସିନେମା, କାଳଜୟୀ ଅଭିନୟ, ନିର୍ଭୀକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଏବଂ ‘ନାମ୍ ଫାଉଣ୍ଡେସନ୍’ ମାଧ୍ୟମରେ ହୋଇଥିବା ମହାନ ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାରତୀୟଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସଦାସର୍ବଦା ଆଲୋକବର୍ତ୍ତିକା ହୋଇ ଜୀବନ୍ତ ରହିବ। ଭାରତୀୟ ସିନେମା ଏବଂ ସମାଜସେବାର ଏହି ଅପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ‘କ୍ରାନ୍ତିବୀର’ଙ୍କୁ ସମଗ୍ର ଦେଶବାସୀଙ୍କ ତରଫରୁ ଅଶ୍ରୁଳ ଓ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି।
