ସଂଗୀତ ଆକାଶର ଏକ ଦୀପ୍ତିମନ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରର ଅସ୍ତ ଘଟିଛି। କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ପ୍ରଚ୍ଛଦପଟ ଗାୟିକା ଆଶା ଭୋସଲେଙ୍କ ମହାପ୍ରୟାଣ ସହ ଭାରତୀୟ ସଂଗୀତ ଜଗତରୁ ଏକ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣିମ ଅଧ୍ୟାୟର ପରିସମାପ୍ତି ଘଟିଛି। ପ୍ରାୟ ସାତ ଦଶନ୍ଧିରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ନିଜ କଣ୍ଠର ଯାଦୁରେ କୋଟି କୋଟି ହୃଦୟକୁ ଜିତିଥିବା ଆଶା ତାଇଙ୍କ ବିୟୋଗ କେବଳ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କ୍ଷତି ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ସମଗ୍ର ସଂସ୍କୃତି ଓ କଳା ଜଗତ ପାଇଁ ଏକ ଅପୂରଣୀୟ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ। ତାଙ୍କର ସ୍ୱରରେ ଏପରି ଏକ ଯାଦୁ ଥିଲା, ଯାହା ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦର ଶୀର୍ଷରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ସହ ଗଭୀର ଶୋକର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ସାନ୍ତ୍ୱନା ପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲା। ସେ କେବଳ ଜଣେ ଗାୟିକା ନଥିଲେ, ସେ ଥିଲେ ଜୀବନ୍ତ ଉତ୍ସାହ ଓ ଅଦମ୍ୟ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତିର ଏକ ପ୍ରତୀକ।
୧୯୩୩ ମସିହା ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୮ ତାରିଖରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଏକ ସଂଗୀତଜ୍ଞ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଆଶା। ପିତା ପଣ୍ଡିତ ଦୀନାନାଥ ମଙ୍ଗେସକରଙ୍କଠାରୁ ସଂଗୀତର କଠିନ ଶିକ୍ଷା ପାଇଥିବା ଆଶାଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନର ପଥ ସହଜ ନଥିଲା। ପିତାଙ୍କ ଅକାଳ ବିୟୋଗ ପରେ ପରିବାରର ବୋଝ କାନ୍ଧକୁ ନେବା ପାଇଁ ମାତ୍ର ୧୦ ବର୍ଷ ବୟସରୁ ସେ ଗାଇବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ସ୍ୱର ସାମ୍ରାଜ୍ଞୀ ଲତା ମଙ୍ଗେସକରଙ୍କ ଭଉଣୀ ଭାବରେ ନିଜକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିବା ଏବଂ ନିଜର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସତ୍ତା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଆହ୍ୱାନ ଥିଲା। ମାତ୍ର ସେ କେବେହେଲେ ଲତାଙ୍କ ଛାଇରେ ରହିବାକୁ ଚାହିଁନଥିଲେ। ସେ ନିଜର ଏକ ଭିନ୍ନ ଶୈଳୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଚପଳତା, ଶକ୍ତି ଏବଂ ଭାବନାର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସମନ୍ୱୟ ରହିଥିଲା।
ଆଶା ଭୋସଲେଙ୍କ ବହୁମୁଖୀ ପ୍ରତିଭା ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଗାୟିକାଙ୍କଠାରୁ ପୃଥକ୍ କରିଥିଲା। ସେ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶୈଳୀର ଶୃଙ୍ଖଳରେ ନିଜକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିନଥିଲେ। ଯଦି ସେ ‘ଉମ୍ରାଓ ଜାନ୍’ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରରେ “ଦିଲ୍ ଚିଜ୍ କ୍ୟା ହୈ” ଭଳି ଅତି ଗମ୍ଭୀର ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭିତ୍ତିକ ଗଜଲ୍ ଗାଇଥିଲେ, ତେବେ ଅନ୍ୟପଟେ “ଦମ୍ ମାରୋ ଦମ୍” ଭଳି ଅତି ଆଧୁନିକ ଓ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଶୈଳୀର ଗୀତରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣ ଭରିଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ଏତେ ନମନୀୟ ଥିଲା ଯେ ସେ ଯେକୌଣସି ଅଭିନେତ୍ରୀଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ନିଜକୁ ବଦଳାଇ ପାରୁଥିଲେ। ସେଥିପାଇଁ ସେ ଗିନିଜ୍ ବୁକ୍ ଅଫ୍ ୱାର୍ଲ୍ଡ ରେକର୍ଡରେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଗୀତ ଗାଇଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗାୟିକା ଭାବେ ସ୍ଥାନ ପାଇଲେ। ହିନ୍ଦୀ, ମରାଠୀ, ବଙ୍ଗଳା, ଗୁଜରାଟୀ ଏବଂ ଓଡ଼ିଆ ସମେତ ୨୦ରୁ ଅଧିକ ଭାଷାରେ ତାଙ୍କର ହଜାର ହଜାର ଗୀତ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ କରି ରଖିଛି। ଓଡ଼ିଆ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ସଂଗୀତରେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ଏକ ଭିନ୍ନ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ଭରିଥିଲା, ଯାହା ଓଡ଼ିଶାର ଘରେ ଘରେ ପରିଚିତ।
ସଂଗୀତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଆର.ଡି. ବର୍ମନଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ଯୋଡ଼ି ଭାରତୀୟ ସଂଗୀତ ଇତିହାସରେ ଏକ ନୂତନ ବିପ୍ଳବ ଆଣିଥିଲା। ତାଙ୍କର ସାହସିକ ଗାୟନ ଶୈଳୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ସଂଗୀତରେ ନୂତନ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାର ବାଟ ଦେଖାଇଥିଲା। ଭାରତ ସରକାର ତାଙ୍କୁ ପଦ୍ମ ବିଭୂଷଣ ଓ ଦାଦାସାହେବ ଫାଲକେ ପୁରସ୍କାରରେ ସମ୍ମାନିତ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ସବୁ ସମ୍ମାନଠାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଥିଲା ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଭଲପାଇବା। ଆଶା ତାଇଙ୍କ ସ୍ୱରରେ ଯେଉଁ ଯୌବନ ଓ ସତେଜତା ଥିଲା, ତାହା ତାଙ୍କୁ ୯୦ ବର୍ଷ ବୟସରେ ମଧ୍ୟ ଯୁବପିଢ଼ିଙ୍କ ପ୍ରିୟ କରି ରଖିଥିଲା। ସେ ସର୍ବଦା ନୂତନତାକୁ ଆପଣେଇ ନେବାରେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଥିପାଇଁ ସେ ଆଧୁନିକ ବ୍ୟାଣ୍ଡ୍ ଓ କଳାକାରଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ କେବେ କୁଣ୍ଠାବୋଧ କରିନଥିଲେ।
ତାଙ୍କର ଜୀବନୀ କେବଳ ସଫଳତାର କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ଏହା ଏକ ପ୍ରେରଣାର ଉତ୍ସ। ଜୀବନରେ ଅନେକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦୁଃଖ, ସଂଘର୍ଷ ଏବଂ ବିଫଳତା ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କେବେହେଲେ ହାର୍ ମାନିନଥିଲେ। ତାଙ୍କର ହସହସ ମୁହଁ ସର୍ବଦା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାର ପ୍ରେରଣା ଦେଉଥିଲା। ସେ କେବଳ ଜଣେ ମହାନ କଳାକାର ନଥିଲେ, ଜଣେ ସଫଳ ଉଦ୍ୟୋଗୀ ଓ ଦକ୍ଷ ଗୃହିଣୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ରନ୍ଧାବଢ଼ା ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଅହେତୁକ ପ୍ରେମ ତାଙ୍କୁ ‘ଆଶାସ’ ନାମକ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ରେଷ୍ଟୁରାଣ୍ଟ ଶୃଙ୍ଖଳା ଗଢ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା। ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜର ମୂଳ ସତ୍ତା ଅର୍ଥାତ୍ ସଂଗୀତକୁ କେବେ ବିସ୍ମୃତ ହୋଇନଥିଲେ।
ଆଜି ସେ ଶାରୀରିକ ଭାବେ ଆମ ଗହଣରେ ନାହାନ୍ତି ସତ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଚିରକାଳ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଥିବ। ସେ ଏପରି ଏକ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଛାଡ଼ି ଯାଇଛନ୍ତି, ଯାହା ଆଗାମୀ ଶହ ଶହ ବର୍ଷ ଧରି ସଂଗୀତ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ। ‘ବିକଳ୍ପ ନ୍ୟୁଜ୍’ ପକ୍ଷରୁ ଏହି କାଳଜୟୀ ସ୍ୱରର ସାମ୍ରାଜ୍ଞୀଙ୍କୁ ବିନମ୍ର ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି। ଆଶା ତାଇ, ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱର ଆମକୁ ସର୍ବଦା ଜୀବନ ଜିଇଁବାର ନୂଆ ଆଶା ଦେଉଥିବ। ଭାରତୀୟ ସଂଗୀତର ସେହି ରୁପେଲୀ ପରଦାରେ ଆପଣଙ୍କ ନାମ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅକ୍ଷରରେ ଲିଖିତ ହୋଇ ରହିବ। ତାଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ସାରା ଦେଶ ଆଜି ମ୍ରିୟମାଣ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ସୁମଧୁର ସଂଗୀତ ଆମ ସ୍ମୃତିରେ ଅମର। ତାଙ୍କ ଆତ୍ମାର ସଦ୍ଗତି କାମନା କରିବା ସହ ଏହି ମହାନ କଳାକାରଙ୍କୁ ଶତ ଶତ ପ୍ରଣାମ। ସେ ଥିଲେ, ସେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ସେ ସର୍ବଦା ନିଜ ସ୍ୱର ମାଧ୍ୟମରେ ଆମ ଗହଣରେ ରହିବେ।
